‘Als je in de natuur speelt, moet je daar gebruik van maken’

Voor zíjn doen zit er veel tekst in Broeders, beweert Jetse Batelaan. Toch ligt het zwaartepunt bij de non-verbale communicatie. Net als in Vogels van VogelNokkenKokErwich. De normaal meer tekstgerichte regisseur Lise-Lott Kok besloot de regie aan iemand anders over te laten en zelf te acteren. Over de erotiek van het vogelen en schuivende identiteiten.

‘Wat bezielt iemand om zo’n grote ruimte te bouwen?’, dacht Lise-Lott Kok van VogelNokkenKokErwich (de achternamen van de vier acteurs van dit gelegenheidskwartet) toen ze de vier twintig meterlange, metershoge houten wanden in de duinen bij het Heartbreak Hotel zag. Het is het decor van Broeders van Jetse Batelaan / Gasthuis, een voorstelling waarin het begrip ‘begeleid wonen’ tot in het absurde is doorgevoerd.

‘Ik wilde een plek creëren die niet bestaat’, legt Jetse Batelaan uit. ‘Heel primair: je dropt bij wijze van spreken vier muren uit een helikopter en alles wat erbinnen staat, hoort erbij. Nu loopt er een pad doorheen en staat er een paaltje van Staatsbosbeheer, maar als we het stuk op andere plekken spelen kan ook een boom of lantaarnpaal in het kader vallen.’

Eenmaal binnen verliest de toeschouwer het zicht op het weidse landschap, hoewel er steeds glimpen van te zien zijn als de acteurs via een van de deuren naar buiten lopen. Dat gebeurt regelmatig, want als een van de patiënten in de ruimte al te geagiteerd raakt, voeren de broeders hem per brancard af. ‘Het is wel zaak dat het niet te snel donker wordt, anders worden het een soort zwarte gaten.’

Lul op een drumstel

Het is een dag voor de première en Batelaan hoopt dat zijn rekwisiet voor het spectaculaire einde – ‘een finale als een lul op een drumstel’ – op tijd op het eiland arriveert. Kok twijfelt of ze ‘er een paar bouwlampen tegenaan moeten gooien’. De bewolking van de afgelopen dagen baart haar zorgen: ‘Het is een andere voorstelling dan wanneer de zon schijnt, hij wordt niet opgetild. Doordat we een heel licht verhaal spelen, is het ontzettend fijn als we verlicht worden.’ Bovendien: ‘Je raakt de diepte van het bos kwijt als de zon niet schijnt.’

Batelaan vindt het zonde. ‘Het lijkt me juist zo fijn zonder licht. Jullie hebben toch vogelhuisjes gemaakt, dat is toch de fictieve laag?’ ‘Ja, zeven vogelhuisjes op poten, zodat ze een beetje op strandhuisjes lijken.’ ‘Dat is toch te gek, dat die realiteit eromheen ook echt de realiteit is’, vindt Batelaan. ‘Als je het bos gaat belichten, maak je dat ook tot een soort fictie.’ Een gevaar, beseft Kok. ‘Maar aan de andere kant wordt het met belichting sprookjesachtiger.’

In Vogels worden twee vrouwelijke rondborstjes bespied door twee mannelijke vogelaars. Eigenlijk was het de bedoeling ze te laten communiceren via liedjes. ‘Tijdens het werkproces kwamen we erachter dat we die vogels niet konden laten zingen’, vertelt Kok. ‘Niet met taal tenminste. Nu zingen alleen de vogelaars.’ ‘Eigenaardig, dat vogels niet kunnen zingen, dat moet toch eigenlijk’, peinst Batelaan. ‘Konden jullie het niet meefluiten?’ Kok schudt resoluut van nee. ‘Je gaat schipperen zo gauw je een vogel gaat nadoen. Je blijft mysterieuzer als je je stil houdt. Op een bepaald moment reageren we wel op de mannen, maar zonder taal.’

Onbenaderbaar

Ook Batelaan gebruikt muziek, al was het maar om eenheid in het stuk te bewerkstelligen. ‘Broeders heeft veel minder een plot dan mijn andere voorstellingen. Het is een choreografie van zeven acteurs, die steeds van rol wisselen. Ze voeren parallelle handelingen uit, zoals het aanschuiven van stoelen. Daarvoor zijn die muziekmomenten fijn. Ze zijn ergens heel cru, want de broeders zijn onbenaderbaar in die mooiheid en lyriek. Dat is het dubbele: van een kant zijn ze heel dienstbaar en is het prettig dat de bewoners gekend worden in hun hulpeloosheid, maar tegelijk zijn ze zo professioneel dat ze niet emotioneel betrokken zijn.’

Hij noemt muziek een paardenmiddel, omdat het zo effectief is. ‘Ik heb het op zijn allerfoutst gebruikt: over een enorme huilscène wordt een gevoelig potje piano gespeeld. Helemaal tegen mijn principes in.’ Muziek op band gebruikt hij zelden. ‘Dat vind ik toch een beetje vals spelen, ik wil het spel zo kaal mogelijk laten.’ ‘Ergens wil je ook in een stilte zo’n gevoel kunnen oproepen’, beaamt Kok. ‘Aan het begin van de voorstelling hebben we twee voice-overs op band, om een andere realiteit te creëren. Voor de rest wilden we intimiteit houden. Als je in de natuur speelt, moet je daar gebruik van maken.’

Toch inspireerde sentimentele muziek in Traveling Birds, een film die een groep ganzen volgt, Kok om te werken met onjuiste interpretaties van het gedrag van de vogels. ‘In de film moet een gans achterblijven omdat hij het niet trekt. Door er muziek onder te zetten, suggereren de makers dat hij denkt: laat mijn groep me in de steek? Daar zoek ik in mijn voorstelling ook naar: ik kijk alleen maar als vogel en die vogelaars plakken er van alles op.’

Slappe poppen

‘Grappig trouwens dat jullie dieren spelen’, vindt Batelaan. ‘Dat zit vrij veel in mijn stukken.’ Voor Kok is het nieuw. ‘Normaal regisseer ik vooral teksttheater, dus toen ik dit bedacht was het geen optie zelf de regie te doen. Daarop besloot ik maar te spelen. Het is helemaal back to basic als je een dier speelt: je kunt niet praten, dus daar kun je niets doen. Een paard in de wei staat gewoon een kwartier stil. We willen het publiek laten voelen hoe je naar dieren kunt kijken. Dat ze gewoon niets doen.’

‘Die broeders zijn ook een soort dieren’, realiseert Batelaan zich ineens. ‘Het voltrekt zich gewoon allemaal. Het zijn mensfiguren, maar je krijgt geen inzicht in hun motieven. Tussen de broeders is er geen tekst, maar ze zijn wel communicatief met blikken, knikken en bewegingen.’ De witgejaste verzorgers moeten de patiënten voortdurend bij de hand nemen, letterlijk want zonder hand vallen ze als slappe poppen op de grond. De patiënten realiseren zich de aanwezigheid van de broeders niet, wat tot hilarische situaties leidt.

Alle tekst zit bij de patiënten. ‘Voor mijn doen is er veel taal, maar alle scènes zijn welbekend: de ‘uitmaak-scène’, de ‘bedrogen-echtgenoot-die-helemaal-uit-zijn-plaat-gaat-scène’, de ‘het-spijt-me-scène’. Heel private situaties waar de broeders eigenlijk niet op reageren.’

Luchtbuksen

Met wie identificeert het publiek zich, wil Kok weten. Zij verwacht met de broeders. ‘Dat is dubbel, want ze spiegelen en kruisen elkaar’, aldus Batelaan. ‘Aan het begin ligt alle emotionaliteit en afhankelijkheid bij de patiënten en dat verandert omdat zij het alleenzijn steeds meer accepteren. Eerst proberen ze in blinde paniek van alles bij elkaar af te dwingen, maar gaandeweg wordt dat losgelaten en komt er een soort berusting: je bent alleen en je moet niet je vervulling bij anderen gaan zoeken. Op dat moment verliezen die broeders hun reliëf en zijn ze opeens gelijkwaardig.’

Dat heeft gelijkenissen met Vogels. ‘Eerst staan de vogelaars ver van ons af en voor je het weet zitten ze in onze wereld en lijkt het alsof ze zelf veranderen in vogels.’ Daar herkent Batelaa weer iets in van zijn eerdere voorstelling Boswachter, waarin een jager, een boswachter en een hert zich achter dezelfde boom verstoppen. Als ze daar de volgende ochtend achterkomen, beginnen hun identiteiten over elkaar te schuiven. Kok: ‘Wij twijfelden of het vogelaars of stropers moesten zijn. Vorige week stonden we nog met luchtbuksen te repeteren, maar het gaat over personages die erg toegewijd zijn aan elkaar, dus hebben we dat maar laten schieten.’

Batelaan knikt instemmend: ‘Het is toch een soort harnas, dat bestuderen. Het heeft bijna een erotische fascinatie, de gluurbuur die zich nog vasthoudt aan een blocnote.’ Hij slaat de spijker op zijn kop, want dat is precies wat de vogelaars overkomt. ‘Ik kan me levendig voorstellen dat dat grappig kan zijn’, vervolgt hij. ‘Vogels zijn onweerstaanbaar. Als puber stond ik naar de ganzen te kijken die met hun poten in de modder stonden. Maar dat was dan weer totaal aseksueel.