‘Met Troje begon het conflict in het Midden-Oosten’

De Trojaanse oorlog doet bij iedereen een belletje rinkelen, bij namen als Agamemnon of Klytaemnestra beginnen de meesten toch glazig te kijken. Voor de regisseurs Peter Kirk van het Deense Asterions Hus (The Iliad) en de onder haar eigen naam opererende Nederlandse Karina Kroft (Ifigeneia) zijn deze figuren gesneden koek. Sterker: dat wat voor niet-ingewijden vooral tongbrekers zijn, lijken voor hen dierbare vrienden.

Hoewel hun stukken over dezelfde periode en zelfs een aantal dezelfde personen gaan – Helena van Troje, Achilles, Paris – is hun benadering van de klassieke Griekse literatuur behoorlijk verschillend. Karina Kroft gebruikt voor haar voorstelling Ifigeneia een recente vertaling van Euripides’ gelijknamige tragedie, terwijl Peter Kirk een dynamische, kernachtige versie van De Ilias (de oude Griekse naam voor Troje) van Homerus schreef. ‘Het is geen toneelstuk, dus we gebruiken geen gedragen taal.’

‘Dat zou anders wel goed kunnen’, onderbreekt Kroft. ‘Ja, maar we hebben ervoor gekozen bijna straattaal te spreken’, weerkaatst Kirk. ‘We gebruiken nog net het F-word niet, maar we schelden wel veel. Het is een gecondenseerde versie van de Ilias. In het midden van het stuk zit bijvoorbeeld een scène waar ze vrij lang in slow motion in vechten.’ Een hilarische, enorm expressieve scène. ‘Dat beslaat een enorm aantal pagina’s in het boek, vandaar die slow motion.’

De tekst is heel belangrijk voor Kirk, hij heeft er lang aan gewerkt. ‘Ik wil de muzikaliteit graag terugbrengen in het klassieke theater. Vaak zijn het nu dikke uniforme lappen op gelijke toon uitgesproken tekst en ik wil graag het hele vocale bereik gebruiken en hoog en laag voortdurend afwisselen.’

Penetratie

Kroft prefereert de originele tekst: ‘Het zit zo vol betekenis en geschiedenis.’ ‘Heb je eraan gedacht het te combineren met straattaal of onze hedendaagse taal?’, vraagt Kirk. ‘Zodat je dat wat jij er zo bijzonder aan vindt, ook meer duidelijk maakt, of naar de oppervlakte brengt?’ Kroft: ‘Dat vind ik echt vreselijk, dat is echt niet mijn ding. Mijn acteurs doen dat wel af en toe: dan spreken ze een prachtige tekst uit en zeggen daarna iets eigentijds. “Ach man”, of zo. Dat vind ik dan zo zonde.’

Kirk oppert dat je de schoonheid moet grijpen en meer naar voren moet brengen. Dat wil Kroft ook, maar in de originele tekst. ‘Natuurlijk wil ik het openbreken, dat is altijd het belangrijkste in een stuk. Maar ik wil de tekst openbreken door er helemaal in te kruipen.’

Daar kan Kirk zich in vinden. Toch zit er volgens hem een filter tussen de tekst en het publiek. En dat moet je zien te doorbreken. Penetreren, zegt hij in het Engels. ‘Alles gaat altijd om penetratie’, grapt Katrina. ‘Er is niets mooier dan wanneer het lukt de tekst open te breken en naar het hier en nu te trekken.’

Woede

Kirk maakt nog eens duidelijk waarom hij niet aan het originele stuk wil vasthouden. ‘Het kan afstand creëren. Het gevaar is je die extreem moeilijke zinnen gewoon opdreunt, terwijl je moet laten zien dat je het ook werkelijk meent. Het publiek raakt er anders absoluut niet bij betrokken. Daarom gebruik ik de tekst van het boek ­– die prachtige, ouderwetse taal – en combineer die met gewone taal.’

‘Het uitgangspunt is de eerste zin, die gaat over de wrok van Achilles. Het deed me denken aan de frustratie en woede van veel jonge Denen, een gevoel waar je eigenlijk niets mee kunt. Dat wilde ik uitdrukken. Die woede geeft Achilles een enorme kracht, hopelijk neemt het publiek daar iets van mee.’

Kroft kortte de originele tekst iets in en schrapte alle bijnamen die in het oorspronkelijke stuk voor de personages worden gebruikt. ‘Het stuk spitst zich steeds meer toe op de hoofdfiguur: Ifigeneia. Het is altijd een van mijn favoriete verhalen geweest, omdat het zo heftig en hartverscheurend is.’ Heftig geknik van Kirk, terwijl Kroft vervolgt: ‘Wat ik zo mooi vind, is dat ze niet schreeuwend en trappend wordt afgevoerd, maar dat ze ervoor kiest zichzelf op te offeren.’

Hartverscheurend

Twee jaar geleden fietste ze tijdens Oerol tegen de vaak straffe wind in. Toen bedacht ze dat dit haar volgende project moest worden. Wind speelt namelijk een belangrijke rol in Ifigeneia. Agamemnon kan zijn leger niet laten uitzeilen om ten oorlog te gaan omdat het niet waait. Hij moet zijn dochter opofferen. De goden eisen de jonge vrouw in ruil voor een stevige bries. De rol van dit deel van het verhaal is beperkt in Krofts uitvoering, waar het menselijk drama de boventoon voert. Een beetje meer wind dan er de afgelopen dagen was, zou haar echter niet onwelgevallig zijn. ‘Anders hebben we een probleem met de beginscène.’

Kirk vraagt Kroft waarom ze het verhaal toespitst op één verhaallijn. ‘Voor mij gaat het over een meisje dat besluit dat er belangen in het spel zijn die groot genoeg zijn om voor te sterven’, antwoordt ze. ‘Dat iemand kiest voor een zekere dood omwille van zijn land of iets groters dan zichzelf, fascineerde me. Soldaten gaan naar het front met de gedachte dat zíj overleven. Natuurlijk weten ze dat er doden vallen, maar ze gaan er vanuit dat het hen overslaat. Ifigeneia kiest zelf voor de dood, net als een zelfmoordterrorist. Bij hen lijkt de opoffering soms bijna feestelijk.’

Ze vindt het moeilijk te begrijpen dat Ifigeneia sterft om een oorlog mogelijk te maken. ‘Ze sterft voor haar vader’, zegt Kirk resoluut. Hij filosofeert: ‘Tegenwoordig is het gemakkelijker te begrijpen dat we iemand vermoorden dan dat we ons zouden opofferen. Misschien was dat vroeger anders.’

Inwisselbaar

Normaliter wordt The Illiad, dat al enige tijd bestaat (eerder berichtte de krant al dat vorig jaar door miscommunicatie een voorstelling van Karina afviel en Asterions Hus, aanwezig in het publiek, dit stuk opvoerde), in het theater gespeeld. De locatie, Bos Formerum, heeft wel invloed op het spel, maar ze hebben besloten alles zo helder mogelijk te houden. ‘Je moet zorgen dat de pracht van de natuur je voorstelling niet overneemt, dus alles wat je doet moet een functie of bijna een identiteit hebben.’ ‘De omgeving moet het stuk bepalen’, vindt Karina. ‘Alleen dat stuk moet bij die plek horen, het mag niet inwisselbaar zijn.’

‘Je moet er wel voor waken de energie niet door het zand en de schoonheid van de omgeving te laten wegvloeien’, waarschuwt Peter. Karina: ‘Bij mij heeft het een functie: de mise-en-scène maakt dezelfde beweging als het stuk: het begint aan het strand, dat heel weids en uitgestrekt is en in de veel beslotener duinkom spitst het zich toe op Ifigeneia.’

Fysiek

‘Grappig, ik benader theater echt op een heel andere manier’, lacht Peter. ‘Ik wil niet dat er een premisse is, ik wil graag verschillende dingen zeggen in een stuk. Niet alleen intellectueel maar ook fysiek. Dat ‘toespitsen’ zou ik niet willen toepassen.’

Bij de veelheid aan betekenissen en invalshoeken hoort ook een link naar het heden. ‘Dat kun je niet weglaten’, vindt Peter. ‘Het heeft ook nu nog betekenis; kunst heeft altijd een basis in het verleden, net als theater.’ Geschiedenis is belangrijk, vindt hij. ‘Er is een reden voor dingen. Een van de redenen voor het conflict in het Midden-Oosten is dat de Grieken naar Troje gingen, daar zijn de problemen tussen christenen en moslims begonnen. We moeten onze verbeelding en fantasie gebruiken bij de geschiedenis, ons er een voorstelling van maken en ons in anderen verplaatsen. Dat is iets dat we in moderne tijden aan het verliezen zijn: iedereen bepaalt de richting zijn leven met een joystick, heel solitair. De empathie voor anderen raakt verloren.’

Naar boven